Mówiąc o dawnej społeczności żydowskiej Warszawie często koncentrujemy się na martyrologii. Zapominamy jednak o licznych pozostałościach po dawnej prężnie działającej wspólnocie. Dzielnica północna obecnie Wola i Śródmieście gdzie diaspora licznie zamieszkiwała tętniła życiem. Trzeba pamiętać , że Żydzi przed wojną stanowili 30 % populacji miasta. Posiadali liczne sklepy, fabryki, kamienice. Wielu finansistów zajmowało się również działalnością charytatywną. To właśnie Hipolit Wawelberg finansował budowę osiedli mieszkaniowych dla polskich robotników. To w Warszawie przy ulicy Żelaznej mieszkał Władysław Szpilman. Podczas spaceru przejdziemy pasażem Simmonsa, gdzie nie tylko znajdowały się liczne sklepy ale także żydowski klub sportowy Makkabi. Zwiedzimy jedyną zachowaną synagogę w Warszawie Zalmana i Rywki Nożyków. Udamy się na wystawę do Żydowskiego Instytutu Historycznego. Spacerując po Chłodnej zobaczymy piękną kamienicę pod Zegarem gdzie mieszkał Adam Czerniaków a nie opodal przy ulicy Krochmalnej kamienicę Weinberga.

 

Trasa
  • 01 ŻYDOWSKI INSTYT HISTORYCZNY IM. EMANUELA RINGELBLUMA

    Instytut powstał w październiku 1947 roku w miejsce działającego przed wojną Instytutu Nauk Judaistycznych. Gmach zaprojektował w stylu modernistycznym w 1935 roku znany warszawski architekt Edward Eber. Na przeciwko instytutu znajdowała się w owym czasie słynna Wielka Synagoga. Niestety pod koniec powstania w getcie została ona wysadzona przez wycofujących się Niemców. Zniszczeniu uległ też gmach instytutu, który po wojnie odbudowano. Instytut zajmuje się badaniami nad historią i kulturą Żydów. Patronem placówki jest historyk Emanuel Ringelblum. Współtworzył on działającą w getcie organizację społeczną Oneg Szabat. Jej celem było zbieranie dokumentacji na temat życia społecznego diaspory pod okupacją niemiecką. Po wojnie udało się odnaleźć część archiwów Ringelbluma, które obecnie znajduje się w zbiorach instytutu. Część z nich jest udostępniona w ramach wystawy stałej, na której oglądać dokumenty, listy i liczne świadectwa Holocaustu.

  • 02 PASAŻ SIMMONSA

    Pasaż Simonsa powstał w początkach XX wieku. Wybudowano go polecenie berlińskiego kupca Alberta Simonsa. Obejmował on kompleks lokali handlowo usługowych. Oprócz sklepów znajdował się tu też żydowski klub sportowy Makabi. Klub obejmował liczne sekcje w tym bokserską, wioślarską czy piłki nożnej. Wychowankiem klubu był Szapsel Rotholc, który pokonał na zawodach w Berlinie reprezentanta hitlerowskich Niemiec Nikolasa Obermauera. Działalność klubu Makabi nie ograniczała się tylko do sportu, działały tu liczne sekcje artystyczne i kluby dyskusyjne. Pasaż Simmonsa podczas powstania warszawskiego w sierpniu 1944 roku był ważnym punktem oporu przeciwko Niemcom. Wielokrotnie ostrzeliwany i bombardowany podczas nalotów uległ całkowitemu zniszczeniu. Kompleks po wojnie niestety nie został odbudowany.

  • 03 POMNIK BHG

    Pomnik odsłonięto 19 kwietnia 1948 roku, w piątą rocznice powstania w getcie warszawskim. Autorami pomnika byli Nathan Rappaport i Leon Suzin. Powstał on ze składek organizacji żydowskich. Wybudowano go ze szwedzkiego labradorytu, który miał być początkowo wykorzystany do budowy pomników w III Rzeszy. Postument nawiązuje do muru getta i Ściany Płaczu w Jerozolimie. Ma formę kamiennego bloku, którego centralną część stanowi rzeźba z brązu, przedstawiająca bojowników biorących udział w powstaniu w getcie w kwietniu 1943 roku. Po bokach pomnika umieszczono dwie menory w otoczeniu lwów. Warto odnotować, że kopia warszawskiego pomnika znajduje się w Instytucie Yad Washem w Jerozolimie. 7 grudnia podczas wizyty w Warszawie Kanclerz Willy Brandt uklęknął przed pomnikiem oddając hołd ofiarom Holocaustu.

  • 04 BUNKIER ANIELEWICZA

    Nieistniejący schron znajdował się przy ulicy Miłej 29 na warszawskim Muranowie. Podczas powstania w getcie, mieścił się tu sztab Żydowskiej Organizacji Bojowej. Bunkier był stosunkowo duży, bo posiadał aż sześć wejść i był ponadto zasilany elektrycznością i bieżącą wodą. Znajdował się tu duży zapas amunicji i żywności. 8 maja 1943 roku, kiedy schron został otoczony przez Niemców, dowódca Mordechaj Anielewicz wraz ze swoimi powstańcami, nie poddając się, podjął nierówną walkę. W jej wyniku straciło życie około 120 żołnierzy w tym sam Anielewicz. W 1946 roku z inicjatywy Centralnego Komitetu Żydów Polskich usypano w tym miejscu kopiec. Na jego szczycie postawiono kamień z napisami w języku polskim, hebrajskim i angielskim. Ich treść brzmi: „W tym miejscu 8 maja 1943 roku poległ śmiercią żołnierza, komendant powstania w Getcie Warszawy Mordechaj Anielewicz wraz ze sztabem Żydowskiej Organizacji Bojowej i kilkudziesięcioma innymi bojownikami żydowskiego ruchu oporu, w walce przeciwko niemieckim okupantom”. W 2006 roku u podnóża kopca umieszczono obelisk autorstwa Hanny Szmalenberg. Wyryto na nim nazwiska 51 powstańców, których tożsamość udało się ustalić.

  • 05 UMSCHLAGPLATZ

    Pomnik Umschlagplatz powstał na terenie dawnego placu przeładunkowego, skąd transportowano Żydów z warszawskiego getta do obozu w Treblince. Pomnik został odsłonięty 18 kwietnia 1988 roku w przeddzień rocznicy powstania w gettcie. Postument zaprojektowała Hanna Szmalenberg a wyrzeźbił go Władysław Klamerus. Przedstawia on mur z szarego granitu w kształcie prostokąta z czarnym pasem na ścianie frontowej. Motyw ten nawiązuje do żydowskiego tałesu. Brama wejściowa jest zwieńczona półokrągłą czarną tablicą przypominającą macewę, na której wyrzeźbiono motyw roztrzaskanego lasu. W kulturze żydowskiej strzaskane drzewo symbolizuje nagłą śmierć. Na wewnętrznej ścianie budynku przedstawiono 400 najbardziej popularnych przed wojna imion polskich i żydowskich co ma symbolizuje to kilkusetletnie współistnienie obydwu narodów. Każde imię symbolizuje tysiąc ofiar warszawskiego getta. Na budynku obok wyryto cytat z księgi Hioba w języku polskim, judysz i hebrajskim: „Ziemio nie kryj mojej krwi, iżby mój krzyk nie ustawał”.

  • 06 KAMIENICA POD ZEGAREM

    Kamienica pod Zegarem została wniesiona w początkach XX-ego wieku w stylu wczesno modernistycznym. Autorami projektu byli Józef Czerwniński i Wacław Heppen. Podczas wojny mieszkał tu przewodniczący warszawskiej gminy żydowskiej Adam Czerniaków. Tuż po utworzeniu getta Czerniaków organizował opór cywilny i brał udział w tworzeniu podziemnego archiwum getta. Kiedy 22 lipca rozpoczęła się akcja likwidacyjna getta odmówił SS podpisania zgody na wywóz Żydów do Treblinki. W proteście połknął następnego dnia cyjanek. Warto wspomnieć, że w kamienicy obok mieszkał Marceli Reich Ranicki. W czasie powstania w getcie kamienica nieznacznie ucierpiała. W podwórku możemy do dziś oglądać żeliwną obudowę ujęcia wody z głową lwa.

  • 07 KAMIENICA NA ŻELAZNEJ

    Kamienica przy zbiegu ulic Krochmalnej i Żelaznej została zaprojektowana w stylu secesji przez Henryka Stifelmana dla kupca Chaima Gerkowicza. Warto wiedzieć, że w tym domu przed wojną urodził się kompozytor pochodzenia żydowskiego Mieczysław Weinberg. W czasie wojny kamienica znajdował się na granicy getta gdyż od strony ulicy Krochmalnej przebiegał mur. Budynek pozostał w niemal nie naruszonym stanie, ma on liczne walory historyczne jak i artystyczne. Na ścianach przejazdu bramnego zachowały się liczne zdobienia i sztukaterie w stylu secesji. Część mieszkań posiada drewniane rzeźbione drzwi wejściowe oraz secesyjne piece kaflowe.

  • 08 ZACHOWANY MUR GETTA

    2 października 1940 roku decyzją hitlerowskich władz okupacyjnych utworzono na terenie dzielnicy północnej getto. Zgodnie z zarządzeniem wszyscy Żydzi zamieszkujący Warszawę zostali przeniesieni na obszar getta. W listopadzie tego samego roku dzielnica żydowska została całkowicie oddzielona od reszty miasta trzymetrowym murem z drutem kolczastym. Getto podzielono na małe i duże. Granicą była ulica Chłodna, nad którą biegła kładka. Warunki życia w getcie były bardzo ciężkie, wiele osób przymierało głodem. Całe szczęście Żydzi mogli liczyć na wsparcie Polaków, którzy ryzykując życie dostarczali jedzenie do getta. Przebywający na ternie getta Emanuel Ringelbum opisuje heroizm Polaków w swoich notatkach.

  • 09 KAMIENICE NA PRÓŻNEJ

    Przed wojną mieszkała tu głównie ludność żydowska a ulica miała charakter handlowy. W kamienicy pod numerem 9 mieszkał fundator pobliskiej synagogi Zalman Nożyk. W domu pod numerem 14 mieszkał znany przemysłowiec Majer Wolanowski. Początkowo prowadził tu sklep wyrobów żelaznych. Z czasem założył przy ulicy Gęsiej fabrykę produkującą drut, gwoździe i tekturę dachową. Z czasem rozszerzył zakres produkcji na potrzeby kolei żelaznej. Warto wspomnieć, że Próżna jest jedną z nielicznych warszawskich ulic które przetrwały zagładę getta.

  • 10 ZACHOWANA SYNAGOGA ZALMANA I RYWKI NOŻYKÓW

    Powstała na początku XX ego wieku z fundacji Zalmana i Rywki Nożyków. Synagogę zaprojektował w stylu neorenesansowym Leandr Marconi. Przed wojną była jedną z pięciu największych synagog w Warszawie. Warto wspomnieć, że podczas wojny działała i była otwarta dla wiernych. Choć uległa częściowemu zniszczeniu podczas powstania warszawskiego jej konstrukcja przetrwała do dziś. Po wojnie odrestaurowana. Dzięki staraniom Gminy Wyznaniowej udało się odzyskać zrabowane podczas wojny relikwie, które możemy dziś oglądać. Należą do nich aksamity baldachim i menora z XVIII wieku.

  • 11 POMNIK JANUSZA KORCZAKA

    Pomnik znajduje się w Parku Świętokrzyskim naprzeciwko Pałacu Kultury. Jego autorami są architekt Zbigniew Wilma i rzeźbiarz Jan Bohdan Chmielewski. Przedstawia Janusza Korczaka w otoczeniu dzieci pod martwym drzewem układającym się na kształt menory. Pomnik został odsłonięty uroczyście w Dzień Dziecka 1 czerwca 2006 roku przez ówczesnego prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego. Janusz Korczak był nie tylko cenionym pedagogiem i lekarzem ale tez zasłużonym działaczem społecznym. Założył on i prowadził w latach 1912 – 1942 Dom Sierot na Woli przy ulicy Jaktorowskiej, który był placówką opiekująca się żydowskimi dziećmi. W listopadzie 1942 roku placówka została przeniesiona na teren getta na ulicę Chłodną. W czasie okupacji Janusz Korczak nosił dumnie polski mundur odmawiając założenia opaski z gwiazdą Dawida. Choć polscy przyjaciele proponowali mu wielokrotnie ucieczkę z getta na aryjskich papierach odmawiał. Postanowił pozostać przy swych dzieciach do samego końca do likwidacji getta w 1942. Do samego końca towarzyszył swym dzieciom w marszu na Umschlagplatz skąd zostali wysłani do obozu w Treblince.

Koniec